Halicz

Ukraińska przygoda badaczy paleolitu z Instytutu Archeologii UMK rozpoczęła się w 1997 roku, kiedy to prof. K. Cyrek został zaproszony do udziału w polsko-ukraińskim seminarium, które odbyło się w Jezupolu (Jezupilu) koło Stanisławowa (Iwanofrankiwska) na Podolu. Spotkanie to zostało zorganizowane przez grupę polskich i ukraińskich geologów współpracujących ze sobą od końca lat 80-tych XX wieku. Animatorami i głównymi wykonawcami tych badań są Andriej Boguckij z Uniwersytetu we Lwowie oraz Maria Łanczont z UMCS w Lublinie i Teresa Madeyska z PAN w Warszawie.  Podczas badania stratygrafii kilkudziesięciometrowych lessowych profili w dolinie środkowego Dniestru natrafiono na paleolityczne poziomy kulturowe, do zbadania których zaproszono archeologów: Aleksandra Sytnika z Instytutu Ukrainoznawstwa Narodowej Akademii Nauk we Lwowie oraz Krzysztofa Cyrka z Torunia. 

Ryc. 1. Położenie Jezupola i Halicza na Ukrainie ZachodniejPoczątkiem terenowej współpracy był udział w 1999 roku grupy polskich studentów pod opieką K. Cyrka w wykopaliskach prowadzonych przez A. Sytnika na wielofazowym środkowopaleolitycznym stanowisku w Jezupolu (ryc. 1). Następstwem tych badań było podpisanie międzynarodowej umowy pomiędzy IA UMK w Toruniu a IU NAN we Lwowie dotyczącej współpracy w badaniach nad paleolitem Polski i Ukrainy. Już w następnym roku rozpoczęły się interdyscyplinarne polsko-ukraińskie badania stanowiska w Haliczu (ryc. 1) z udziałem archeologów (ryc. 2), geologów, paleozoologów oraz  fizyków. Ryc. 2. Halicz. Polsko – ukraińska ekspedycja w sezonie 2001Stanowisko w Haliczu znajduje się na cyplu wysokiej terasy prawego brzegu Dniestru (ryc. 3), około 40 m nad lustrem wody w rzece.  Dzięki silnej ekspozycji ze stanowiska rozpościera się rozległy widok na dolinę i otaczające ją wzniesienia (ryc. 4), co z pewnością stanowiło jeden z istotnych walorów osadniczych dla zasiedlających to miejsce łowców mamutów, którzy mogli stąd obserwować wędrujące doliną stada tych zwierząt (Cyrek, Sytnyk 2002, 2012; Cyrek i in. 2002, 2005; Łanczont, Boguckyj 2002; Sytnyk et al. 2005).

Ryc. 3. Lokalizacja stanowiska w HaliczuRyc. 4. Widok na dolinę i otaczające wzgórza ze stanowiska w HaliczuPodczas czterech sezonów wykopaliskowych, przebadano obszar 340 m2 a całkowitą po- wierzchnię stanowiska oszacowano na ponad 1000m2. Jak wykazały pierwsze wykopy badawcze, relikty paleolitycznego zasiedlenia tego miejsca były przykryte 2 metrową warstwą lessu. Ażeby zorientować się w którym miejscu na tak rozległym obszarze można  spodziewać się paleolitycznych znalezisk, zespół fizyków z Uniwersytetu Śląskiego przeprowadził badania geofizyczne. W ich wyniku wykreślono mapę anomalii magnetycznych, które oznaczają obecność archeologicznych znalezisk (Łanczont i in., 2005). Już podczas pierwszego sezonu badań udało się wyróżnić dwa poziomy zasiedlenia stanowiska, określone jako I (dolna) i II (górna) warstwa kulturowa (ryc. 5).

Na II warstwę kulturową złożył się niezbyt liczny zbiór wyrobów krzemiennych stanowiący pozostałość po osadnictwie schyłkowopaleo-litycznym, w dużym stopniu zniszczonym przez współczesna eksploatacje lessu na potrzeby miejscowej cegielni.

Dużo lepiej zachowana była I warstwa kulturowa w postaci koncentracji zwierzęcych kości, krzemiennych wyrobów i pozostałości palenisk (ryc. 6). W jej obrębie wydzielono 3 poziomy zasiedlenia, będące wynikiem wielokrotnych i długotrwałych pobytów na stanowisku jego mieszkańców. Uzyskane daty radiowęglowe (C14) i termoluminescencyjne (TL) potwierdzają taki scenariusz, w którym kolejne pokolenia łowców powracały w to miejsce w okresie pomiędzy 25 a 19 tysiącleciem p.n.e. Paleniskom (ryc. 6B), które zachowały się w postaci skupisk węgielków drzewnych oraz przebarwionego na czerwono pod wpływem wysokiej temperatury, lessu, towarzyszyły koncentracje kilku tysięcy wyrobów krzemiennych (ryc. 6C). Były to rdzenie, z których uzyskiwano liczne wióry i wiórki, z których następnie formowano rozmaite narzędzia, takie jak: drapacze (ryc. 7), rylce (ryc. 7) oraz zbrojniki (ryc. 8) kościanych i drewnianych ostrzy. Wszystkie one maja swoje odpowiedniki na innych wschodnioeuropejskich stanowiskach kultury graweckiej.

Ryc. 5. Stratygrafia stanowiska w Haliczu. Objaśnienia: I – I warstwa kulturowa; II – II warstwa kulturowaRyc. 6. Halicz. Uproszczona planigrafia I warstwy kulturowej.  Objaśnienia: 1 – zasięg występowania wyrobów krzemiennych, 2 – zasięg występowania mamucich kości, 3 – zasięg występowania węgielków, 4 – zasięg występowania hematytu, 5 – less bezstrukturalny, A – skupisko mamucich kości, B – palenisko, C – wyroby krzemienne, D – grudki hematytu

Kilka metrów od palenisk wystąpiła koncentracja ponad 800 mamucich kości (ryc. 6A, 9, 10). Analiza zoologiczna wykazała, że gdzieś w okolicy upolowano 3 młode osobniki (od 12 do 26 lat) i na teren obozowiska przyniesiono wybrane fragmenty ich tuszy by je tutaj poćwiartować. Przemawia za tym wyselekcjonowany materiał kostny w postaci żeber, kręgów, kości długich ze śladami wydobywania z nich szpiku oraz zębów trzonowych z fragmentami czaszek (Wojtal i in. 2001).

Ciekawą grupą znalezisk są pojedyncze grudki hematytu (ryc. 6D) oraz mamucie kości pokryte czerwono-brunatną substancją. Znaleziska hematytu i przedmiotów pokrytych tą sproszkowaną substancją mineralną, choć nieliczne, są prawdopodobnie świadectwem symbolicznych zabiegów ówczesnych myśliwych polegających na zdobieniu czerwonym barwnikiem ciała i rozmaitych przedmiotów.

Ryc. 7. Halicz. Wybór drapaczy i rylcówRyc. 8. Halicz. Wybór zbrojników

 W ostatnim czasie na stanowisku odkryto starsze, bo środkowopaleolityczne ślady osadnictwa, które znacząco powiększyły naukowe walory stanowiska w Haliczu.

Materiały ze środkowo- i górnopaleolitycznych poziomów w Jezupolu i Haliczu były przedmiotem licznych opracowań i wielokrotnych wystąpień na konferencjach międzynarodowych, w tym także na samym stanowisku (ryc. 11).

Krzysztof Cyrek,  Magdalena Sudoł

 

Literatura:
  • Cyrek K., Łanczont M., Sudoł M., Sytnyk O.
    2005 Graweckie stanowisko w Haliczu na Ukrainie. Wyniki dotychczasowych badań, Rocznik Przemyski, Archeologia, t. XLI, z. 2, Przemyśl, s. 17-28.
  • Cyrek K., Łanczont M., Sytnyk O., Wrzesińska A.
    2002 Górnopaleolityczne stanowisko łowców mamutów nad środkowym Dniestrem (wyniki badań w latach 2000-2001)”, Starsza i Środkowa Epoka Kamienia w Karpatach Polskich, Krosno, s. 97-109.
  • Cyrek K., Sytnyk O.
    2002 Paleolit naddniestrza Halickiego, [w:] T. Madeyska (red.), Lessy i paleolit Naddniestrza halickiego (Ukraina), Studia geologia Polonica, t. 119, s. 293-314.
  • Cyrek K., Sytnyk O.
    2012 Graweckie stanowisko w Haliczu (Halycu) na Ukrainie : wyniki polsko-ukraińskich badań wykopaliskowych. Acta UNC Archeol., z. 32, Toruń, s. 5-55.
  • Łanczont M., Boguckyj A.
    2002 Badane profile lessowe i stanowiska paleolityczne Naddniestrza halickiego, [w:] T. Madeyska (red.), Lessy i paleolit Naddniestrza halickiego (Ukraina), Studia geologia Polonica, t. 119, s. 293-314.
  • Łanczont M., Poręba A., Zuberek W., Żogała B., Boguckyj A.
    2005 „Geofizyczne rozpoznanie górnopaleolitycznego obozowiska łowców mamutów w Haliczu nad Dniestrem (Ukraina)”, Rocznik Przemyski, t. XLI, z. 2, Archeologia, s. 3-15.
  • Sytnyk O., Cyrek K., Koropecky R., Wrzesińska A.
    2005 Grawecka pamiatka Galicz 1, Materiały i dosliżdienja z archeologji Prikarpatija i Wołynia, t. 9, s. 32 – 89, Lwiw.
  • Wojtal P., Cyrek. K., Sytnyk O.
    2001 „The New Upper Palaeolithic mammoth site At Halich (Ukraine)”, Acta Zoologica Cracoviensis, t. 44, s. 137-142.
Published on 02/12/2014, 12:11:54.
Last updated on 02/26/2014, 12:22:19.