Jaskinia Biśnik

Biśnik to odosobniona skała wapienna (ryc. 1) położona w rejonie Wzgórz  Niegowonicko - Smoleńskich w południowej części Wyżyny Częstochowskiej wchodzącej w skład Wyżyny Krakowsko – Częstochowskiej (ryc. 2). Stanowisko archeologiczne zajmuje wnętrze głównej komory jaskini, obszar przed wejściem do niej osłonięty z trzech stron przez skalne ściany, a od góry przez potężny nawis oraz schronisko boczne, które jest korytarzem prowadzącym do drugiej komory, połączonej wąskim przejściem z komorą główną (ryc. 3). Otwór wejściowy o ekspozycji NW znajduje się około 7 m nad dnem doliny.

Ryc. 1. Widok z dna doliny na skałę, w której znajduje się Jaskinia Biśnik

Interdyscyplinarnymi badaniami kieruje K. Cyrek przy udziale M. Sudoł, Ł. Czyżewskiego z Instytutu Archeologii UMK, przy współpracy z geologami: T. Madeyską, J. Mirosław-Grabowską oraz M.T. Krajcarzem z Instytutu Nauk Geologicznych PAN w Warszawie oraz paleozoologami: śp. T. Wiszniowską, A. Nadachowskim, K. Stefaniakiem i P. Sochą z Instytutu Zoologii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz P. Wojtalem z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie.

Ryc. 2. Położenie geograficzne Jaskini BiśnikBadania w jaskini były prowadzone m.in. w ramach dwóch grantów Komitetu Badań Naukowych oraz trzech grantów UMK.

Ryc. 3. Plan Jaskini BiśnikOgółem przebadano dotychczas 280 m2 eksplorując sedymenty do głębokości od 150 do 950 cm od stropu wypełniska jaskini. Wyróżniono wśród nich ponad 20 poziomów sedymentacyjnych (Mirosław-Grabowska 2002a, b). W wyniku ich eksploracji wydobyto około 150 000 szczątków kostnych reprezentowanych przez 54 gatunki ssaków i 27 gatunków ptaków (Wiszniowska i in. 2002; Stefaniak …, Socha…) oraz około 4000 kamiennych, kościanych i rogowych wyrobów (Cyrek, 2002; Cyrek et al. 2009).

 Wśród znalezisk kostnych zidentyfikowano m.in. kości nosorożca włochatego, bizona, konia stepowego, jelenia olbrzymiego, mamuta, renifera, słonia leśnego, łosia, lwa jaskiniowego, niedźwiedzia jaskiniowego i innych.

Wśród narzędzi są to przede wszystkim zgrzebła, dwustronnie opracowane noże i ostrza, przekłuwacze oraz formy wnękowo – zębate. Jak wykazały badania mikroskopowe, wykonane przez J. Malecką-Kukawkę i G. Osipowicza z IA UMK, narzędziami tymi pracowano w skórze, mięsie, porożu i kościach oraz w drewnie (Cyrek et al. 2013).

Jaskinia Biśnik jest jedynym stanowiskiem jaskiniowym z terenu Polski i jednym z nielicznych w Europie, gdzie zachował się profil osadów powstałych w poszczególnych fazach klimatycznych od preplejstocenu aż do holocenu (ryc. 4) (Cyrek 2002, 2003; Cyrek et al. 2010, 2013; Madeyska, Cyrek 2002, Mirosław-Grabowska 2002 a, b).

 Ryc. 4. Stratygrafia Jaskini BisnikDzięki sekwencji kilkunastu środkowopaleolitycznych poziomów kulturowych, może być uważana za  reperowe stanowisko środkowego paleolitu tej części Europy. Istotnym walorem Jaskini Biśnik są datowania poszczególnych poziomów wykonane metodą uranowo – torową i elektronowego rezonansu paramagnetycznego (Hercman, Gorka 2000, 2002) oraz  termoluminescencyjną  oraz radiowęglową (Cyrek et al. 2013).

Badania wykazały m.in. obecność najstarszych w polskich jaskiniach sedymentów (warstwy 19a, b, c) ze śladami ludzkiego osadnictwa sprzed około 500 000 lat (ryc. 5). Ponadto została odsłonięta górna część, zasypanego wypełniskiem, pierwotnego wejścia do komory, które było użytkowane w najstarszej fazie jej zasiedlenia, czyli w okresie poprzedzającym zlodowacenie Odry (ryc. 6, 7) (Cyrek 2013).Ryc. 5. Jaskinia Biśnik. Praca w komorze głównej przy najstarszych sedymentach jaskini (warstwy 19-20)

Bardzo interesujące znaleziska pojawiły się również w utworach z interglacjału  eemskiego (130 – 115 000 lat temu). Pomiędzy warstwą 12 i 13, w schronisku bocznym odkryto trzy paleniska zawierające węgle drzewne z modrzewia i świerka (ryc. 8). W interglacjalnych poziomach kulturowych zadokumentowano liczne wyroby krzemienne (ryc. 9) (Cyrek, Sudoł 2010).Ryc. 6. Jaskinia Biśnik. Studenci eksplorujący najstarsze utwory w komorze głównej podczas odsłaniania pierwotnego wejścia do jaskini

 

Do najważniejszych znaleziskRyc. 7. Jaskinia Biśnik. Wybór wyrobów krzemiennych z zespołu A6 i A7 z jaskini należą: jeden z najstarszych w Europie obiektów  mieszkalnych w postaci usytuowanego przed wejściem do jaskini wiatrochronu (ryc. 10), związany z najmłodszym środkowopalolitycznym poziomem zasiedlenia jaskini, w którym wystąpił ponadto najliczniejszy inwentarz krzemienny identyfikowany z kulturą mikocką (ryc. 11). Niezwykle istotna jest możliwość korelacji wyników badań sedymentologicznych, paleozoologicznych i archeologicznych, co ma istotne znaczenie dla paleografii środkowego i górnego plejstocenu środkowej części Europy. Charakterystyczna jest naprzemienna lub jednoczesna obecność w poszczególnych warstwach mikockich i mustierskich elementów kulturowych (ryc 4). Tradycje te rozwijały się w zróżnicowanym środowisku przyrodniczym, które w dużym stopniu udało się zrekonstruować. Należy tutaj podkreślić, że podczas kolejnych faz zasiedlenia, wokół jaskini zmieniało się środowisko ale często współwystępowały elementy  stepu, tundry, lasu oraz terenów podmokłych. W wilgotnych okresach plejstocenu u podnóża Biśnika płynęły rzeki Ryc. 8. Jaskinia Biśnik. Palenisko uchwycone w spągu w-wy 12albo istniały jeziora (Stefaniak …, Socha …). Podczas najstarszych faz zasiedlenia mieszkańcami jaskini byli przedstawiciele Homo erectusa, później Homo neanderhtalensis, a począwszy od górnopaleolitycznego poziomu były to grupy Homo sapiens.

Z powodu swoich wysokich walorów naukowych Jaskinia Biśnik jest często odwiedzana przez polskich i zagranicznych badaczy (ryc. 12-13), stanowiąc miejsce bardzo interesujących i pożytecznych dla polskiego paleolitu, naukowych i towarzyskich spotkań, w których uczestniczą również nasi studenci odbywający w jaskini ćwiczenia terenowe (ryc. 14-20).

 Ryc. 9. Jaskinia Biśnik. Wybór wyrobów krzemiennych z zespołu A1 i A2Ryc. 10. Jaskinia Biśnik. Rekonstrukcja i plan obiektu mieszkalnego, odkrytego przed wejściem do jaskini.Ryc. 11. Jaskinia Biśnik. Wybór wyrobów krzemiennych z zespołu F i E

Literatura:

Cyrek K.

2002 Rekonstrukcja zasiedlenia Jaskini Biśnik, s. 9 – 141, [w:] Jaskinia Biśnik. Rekonstrukcja zasiedlenia jaskini na tle zmian środowiska przyrodniczego, Toruń.

2003 Biśnik Cave: a reconstruction of the site’s occupation in the context of environmental changes, “Eurasian Prehistory”, vol. 1 (1), 5-29.

2013 …

 

Cyrek K. et al.

2010

2013

 

Hercman H., Gorka I.

2000 U-series Datong of bones from Biśnik Cave  - open system Datong models, [w:] Climate Changes – the  Karst Record II, Abstracts, Kraków, s. 67.

2002 Analizy metodą uranowo – torową ko0ści kopalnych z Jaskini Biśnik, [w:] Jaskinia Biśnik. Rekonstrukcja zasiedlenia jaskini na tle zmian środowiska przyrodniczego, Toruń.

 

Madeyska T., Cyrek K.

2002 Cave fillings – a chronicle of the past. An outline of the Younger Pleistocene cave sediments study in Poland, s. 75 – 95, Acta Geologica Polonica, vol. 52, Warszawa.

 

Mirosław-Grabowska J.

2002a Geological value of Biśnik Cave sediments (Cracow-Częstochowa Upland). Acta Geologica Polonica 52 (1): 97-110. Warszawa

2002b Litologia i stratygrafia osadów jaskini Biśnik, [w:] K. Cyrek (red.), Jaskinia Biśnik. Rekonstrukcja zasiedlania jaskini na tle zmian środowiska przyrodniczego, Toruń, s. 143-179.

 

Stefaniak …, Socha …

 

Wiszniowska T., Socha P., Stefaniak K.

2002 Czwartorzędowa fauna z osadów Jaskini Biśnik, [w:] K. Cyrek (red.) Jaskinia Biśnik. Rekonstrukcja zasiedlenia jaskini na tle zmian środowiska przyrodniczego, Toruń, s. 192-220.

Published on 02/12/2014, 12:11:23.
Last updated on 02/26/2014, 11:52:37.